Thursday, December 10, 2015

IKSHVAKUS

మన పురాణాల్లో నిజాలు
సాయి పాపినేని
జయశ్రీ నాయని
ఐక్ష్వాకులు
గత సంచికలో ఐల వంశపు తొలిరాజుల గాథలను వాస్తవిక కోణంలో చూసాం. మనువు సంతతిలో చంద్రవంశపు ఐలులు ఒక శాఖైతే సూర్యవంశానికి చెందిన ఐక్ష్వాకులు మరో ముఖ్య శాఖ. కృత, త్రేతాయుగాలకు చెందిన క్షత్రియ వంశావళుల్లో ఐలుల కంటే ఐక్ష్వాకులు ప్రముఖంగా కనిపిస్తారు. భారతీయ సంప్రదాయంలో ఐక్ష్వాకులకున్న ప్రతిష్ఠ అప్రతిమానం. మనువు నుంచి చారిత్రక యుగంలోని రాజుల వరకూ 130 తరాలు అవిచ్ఛిన్నంగా సాగిన వంశావళి. బౌద్ధ వాజ్ఞ్మయంలో ‘మహావంశ’ శాక్యులను కూడా ఐక్ష్వాకులుగా చూపుతుంది. శాక్యముని ‘ఒక్కాక’ (ఇక్ష్వాకు) అనే వంశనామంతో పిలువబడ్డాడు. ఐక్ష్వాకు వంశానికి చెందిన ఋషభుడు జైన సంప్రదాయంలో మొదటి తీర్థంకరుడు. అంతేగాదు, చారిత్రక యుగంలో శాతవాహనుల అనంతరం నాగార్జునికొండ రాజధానిగా ఆంధ్రదేశాన్ని పాలించిన శ్రీపర్వతీయులే గాక అనేక రాజవంశాలు కూడా ఐక్ష్వాకుల సంతతిగా చెప్పుకున్నారు.
ఐక్ష్వాకుల పుట్టుపూర్వోత్తరాలపై పురాణాలలో ఏకాభిప్రాయం లేదు. ‘ఇక్ష్వాకు’ అనే పేరును వివరించేందుకు అనేక కథలు అల్లబడ్డాయి. ప్రజాపతి తుమ్మితే అతడి ముక్కునుండి ఊడిపడ్డాడు కనుక ఇక్ష్వాకుడనే పేరు వచ్చిందని వాయుపురాణం చెప్పింది. ఇక్షు అంటే చెరుకు వెన్ను నుండి పుట్టాడు కనుక ఇక్ష్వాకుడనే నిరుక్తార్థం మరొకటి. భాషాపరంగా చూస్తే ఇక్ష్వాకు శబ్దం అన్యదేశంగా కనిపిస్తుంది. వంశావళుల్లో ఇక్ష్వాకుడు మనువు కుమారుడు, అయోధ్య, విదేహ రాజులకు మూలపురుషుడు. మన పర్జిటార్ పట్టికలోని కాలనిర్ణయాన్ని బట్టి అతడు క్రీపూ. 3134 అంటే హరప్పా తొలియుగానికి చెందుతాడు. ఇక్ష్వాకుని కొడుకు, వికుక్షి అయోధ్య రాజధానిగా పాలించిన తొలి ఏలిక. వశిష్టుడు వారి పురోహితుడు.
కృతయుగం తొలిదశలోని ఇక్ష్వాకుని నుంచి త్రేతాయుగాంతంలో దశరథుని వరకూ వశిష్టుడు 65 తరాల రాజులకు పురోహితుడిగా కనిపిస్తాడు. కోశాంబి మొదలైన చరిత్రకారులు వశిష్ట, విశ్వామిత్ర అనే పేర్లు వ్యక్తినామాలు గాక గోత్రనామాలనే అభిప్రాయం వెలిబుచ్చారు. ఈ వశిష్టుడిని ఒకే వ్యక్తిగా గాక ఒక వ్యవస్థలోని గురుశిష్య పరంపరగా గుర్తించడం హేతుబద్ధం. ఆదిశంకరునిచే స్థాపించబడ్డ వివిధ పీఠాల నాయకులు శంకరాచార్యులగా పిలువబడటం ఈ సంప్రదాయానికి ఒక ఉదాహరణగా చూపవచ్చు. ఇతిహాసపురాణ సంప్రదాయం శుక్రాచార్యుడు, వశిష్టుడు, అగస్త్యుడు మొదలైన ఋషులను భార్గవులుగా సంబోధిస్తుంది. భార్గవులు అంటే భృగువు సంతతి. భృహత్-గవ పదబంధంలో ‘సుదూరప్రయాణం’ అనే నిరుక్తార్థం దాగివుంది. తొలితరాల ఐక్ష్వాకులు, ఋషుల పేర్లకు, కొన్ని సుమేరియా అక్కడియన్ మృణ్ఫలకాలలో లభ్యమైన పదాలకు మధ్య పోలికలను గతంలో కూడా ప్రస్తావించాము. (పట్టిక.) 
పై పట్టిక ఆధారంగా చూస్తే, ఐక్ష్వాకుల, వారి పురోహితులైన భార్గవుల సాంస్కృతిక వారసత్వం పశ్చిమాసియా నుంచి సంక్రమించినదేమో అనే అనుమానానికి తావులేకపోలేదు.
ఇక్ష్వాకుడు
సుమేరియాలో రాచరికపు ఆరంభానికి ముందు, నగరాల అధ్యక్షుడిని పాచికల ద్వారా ఎన్నుకొనే ఆచారం ఉండేది. ఆ విధంగా ఎన్నికైన అధికారి ‘లిమ్ము’ అని పిలువబడేవాడు, సుమేరియా దైవం ‘అను’ ప్రతినిధిగా పరిపాలించేవాడు. తరువాతి యుగంలో లిమ్ము రాచరికానికి పర్యాయపదంగా కనిపిస్తుంది. అదే ఆచారం అక్కడియన్ పాత రాజధానియైన అషుర్ నగరంలో కూడా ప్రాచుర్యంలో ఉండేది. అక్కడియన్ భాషలో నగరాధ్యక్షుని ‘ఇక్-శ్-శి-వా-క్-కుమ్’ అనే పేరుతో పిలిచారు. ఇక్-శ్-శి-వా-క్-కుమ్ అనే పదవికి అషుర్ యొక్క ప్రతినిధి అని అర్థం చెప్పబడింది. ఈ పదానికీ సంస్కృతంలోని ఇక్ష్వాకు పదానికి ఉచ్ఛారణలో ఎంతో సామ్యం ఉంది. అక్కడియన్లు సుమేరియాను ఆక్రమించిన పిదప సుమేరియాలోని వివిధ నగరాల గవర్నర్‌లను ఎన్-శి-యాక్ అని పిలిచారు. కనుక సుమేరియాలో కూడా ఈ పదం అన్యదేశంగా భావించాల్సి వస్తుంది. హరప్పా, మెసొపొటేమియా సంస్కృతుల తొలి దశల్లో ప్రముఖంగా కనిపించే ఈ పదం ఈ రెండు ప్రాంతాల మధ్య సాంస్కృతిక సంబంధాలనే గాక, తొలిహరప్పా యుగంలో ఈ ప్రాంతాల మధ్య వారధిగా నిలిచిన ఈలం సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని కూడా సూచిస్తుంది. వేదవాజ్ఞ్మయంలోని అసురులకు, తొలి హరప్పాయుగానికి చెందిన అమ్రీ సంస్కృతికి గల సంబంధాన్ని ముందు సంచికలో వివరించాము. ఋగ్వేదంలో ఇక్ష్వాకు పదం ఒకేసారి కనిపిస్తుంది. అదికూడా ఇక్ష్వాకులు అనే అర్థంతో ఒక వంశానికి ప్రత్యామ్నాయంగా వాడబడింది. కనుక ఇక్ష్వాకుడు అసురుల విజయానంతరం వారిచే నియమించబడ్డ గవర్నర్‍గా భావించవచ్చు. ఇక్ష్వాకుడి పేరుకు ఒక అర్థం చేకూర్చేందుకు అల్లిన పుక్కిటి పురాణాల్లోని జన్మవృత్తాంతాలు, ఈ వాదానికి మరింత బలం చేకూరుస్తాయి.
కానీ ఐక్ష్వాకుల ప్రాబల్యంతో బాటూ సమకాలీనంగా ఎదిగి హరప్పా నాగరికతా క్షేత్రమంతటా ప్రముఖంగా కనిపించే ‘కోట్‍దిజి’ సంస్కృతి నిర్ద్వంద్వంగా స్థానిక సంస్కృతే. భౌగోళికంగా ఇతిహాసపురాణ సంప్రదాయంలోని ఐక్ష్వకుల రాజ్యం కోట్‍దిజి సంస్కృతి విస్తరించిన ప్రాంతానికి సరితూగుతుంది. అంతేగాక పురాణాలు, ఇక్ష్వాకుడికి వైవస్వత మనువు వారసత్వం ఆపాదించడం కూడా వారు స్థానిక రాజవంశంగా ఎదగడాన్ని సూచిస్తుంది. ఐక్ష్వాకుల రాజ్యపు పునాదుల్లో వారిపై అసుర ఆధిపత్యం సూచించబడినా, తొలి తరాల్లోనే వారు స్థానిక సాంస్కృతిక సమ్మేళనంలో విలీనమై స్వతంత్రించినట్లు కనిపిస్తుంది. ఇక్ష్వాకుడి నుంచి పృధువు వరకూ గల ఐదు తరాల రాజుల గాథలు ఈ పరిణామాన్నే చూపుతాయి.
ఆనాటి సంప్రదాయక నేపధ్యంలో వచ్చిన మార్పే ఈ పరిణామానికి కీలకం. ఇక్ష్వాకుల వలెనే వైదిక సంప్రదాయంలోని తొలి ఋషుల మూలాల్లో కూడా కొంత మెసొపొటేమియా సంస్కృతుల ప్రభావం ఉంది. ఆ మార్పుకు కారణాలు, సంప్రదాయంలోని చారిత్రక వాస్తవాలు, వివరించే ముందు, వైదిక వాజ్ఞ్మయంలోని తొలి ఋషి పరంపరల మూలాలపై ఒకసారి దృష్టి సారించడం అవసరం.
భార్గవులు
పురాణాల్లోని పట్టికల్లో సప్తమహర్షుల, ప్రజాపతుల పేర్లలో కొన్ని తేడాలున్నా, తొలి ఋషుల విషయంలో ఏకాభిప్రాయం ఉంది. మరీచి, కశ్యప, క్రతు, పులహులు కొన్ని స్థానిక జనజాతుల మూల పురుషులు. అత్రి, భృగువు, అంగీరసులు వివిధ బ్రాహ్మణ పరంపరలకు ఆద్యులుగా కనిపిస్తారు. వీరిలో అంగీరసులు, వారి వారసులైన భారధ్వాజుల మూలాల్లో అన్యదేశ ప్రభావం కనిపించదు. అయితే, భార్గవులుగా పిలువబడ్డ తొలి ఋషుల పేర్లలోనే గాక వారి కథలలో కూడా అసుర సంస్కృతి నేపధ్యం తెలుస్తుంది. వివిధ ఋషిపరంపరల మధ్య వారసత్వ, వైవాహిక సంబంధాల బ్రహ్మముడులు విడదీసి వివరించడం ప్రస్తుత చర్చకు అనావశ్యకమే గాక, అసాధ్యం కూడా. తొలి ఋషులకూ స్థూలంగా వారి పారంపరిక వారసత్వాలను సూచించే పటం మాత్రం అందిస్తున్నాం. (పటం.)
మెసొపొటేమియా తవ్వకాల్లో ప్రతి నగరానికీ ఒక దేవుడు, జిగ్గురాట్ అనబడే మానవ నిర్మితమైన శిఖరం, దానిపై దేవాలయం వెలుగుచూసాయి. నగర, సామాజిక ఆర్థిక వ్యవస్థకి ఈ దేవాలయాలు జీవగర్రలుగా  పనిచేసాయి. అటువంటి దేవాలయాల ప్రధానాధికారిని అక్కడి భాషల్లో ‘అబర్రాకు’ లేదా ‘ఆబ్రిగ్’ అని పిలిచారు. మతపరమైన విషయాలలోనే గాక పాలనలో రాజుకు ముఖ్య సలహాదారుగా ఉండేవాడు. మెసొపొటేమియాలోని ఈ వ్యవస్థకు, వైదిక సంస్కృతిలోని రాజన్య-పురోహిత సంప్రదాయానికి సామ్యం గోచరిస్తుంది. మెసొపొటేమియాలోని ‘అబర్రాకు’ను, మన వాజ్ఞ్మయంలో భృగువుగా, అసురులకు గురువులైన భార్గవులుగా చూస్తాం. భార్గవులలో ముఖ్యుడైన శుక్రాచార్యునికి, అంగీరసుడి సంతతిలోని బృహస్పతికి మధ్య వైరం, స్థానిక సంప్రదాయాలకు, అసుర వ్యవస్థకు మధ్య వైవిధ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది. సాంప్రదాయకంగా ఆంగీరస, భారధ్వాజ పరంపరలు, ఐల వంశపు రాజులకు పురోహితులు. అంటే వారు ఎగువ సరస్వతీ తీరంలో, హక్రా సంస్కృతి నేపధ్యానికి, భార్గవులు అసురులకు పురోహితులుగా అంటే సింధ్, గుజరాత్ ప్రాంతాల్లోని అమ్రీ సంస్కృతి నేపధ్యానికి చెందినవారుగా భావించవచ్చు. అయితే, భార్గవులుగా పిలువబడినా, అయోధ్య పురోహితులైన వశిష్టులకూ, అసుర గురువులైన భార్గవులకూ కొన్ని మౌలికమైన తేడాలున్నాయి.
వశిష్టుడు
వశిష్టులలో ఆద్యుడైన మైత్రావరుణి కథలో, వశిష్టుడి జన్మవృత్తాంతం పరిశీలిస్తే వారి మూలాలపై కొంత అవగాహనకు అవకాశం ఉంది. మిత్రవరుణులు ఒకానొకప్పుడు అప్సర ఊర్వశిని చూసి కామోద్రేకానికి లోనై తమ శుక్లాన్ని జారవిడుచుకొన్నారట. ఆ శుక్లం అనేక ప్రదేశాల్లో పడింది. నేలపై బడ్డ శుక్లం నుండి వశిష్టుడు, కలశంలో పడిన బిందువు నుండి జానెడు శిశువుగా అగస్త్యుడు పుట్టారు. వశిష్టుడు భూతలానికి రాజులైన ఐక్ష్వాకులకు పురోహితుడైతే, అగస్త్యుడు సముద్ర తీరప్రాంతాలకు వలస పోయాడు. ఆవిధంగా అగస్త్యుడూ, వశిష్టుడూ తోడబుట్టినవారయ్యారు, మైత్రావరుణి, ఔర్వశీయ అనే పేర్లు ఇద్దరికీ చెందుతాయి. వరుణుడి మరోపేరు అసురుడు అని ముందే చెప్పుకున్నాం. పురాణాల్లో నరనారాయణుల వలెనే ఋగ్వేదంలో మిత్రవరుణుల జంట ఎన్నోసార్లు ప్రస్తావించబడింది. ఋగ్వేదంలో మొదట్లో ఎంతో ప్రాముఖ్యత గల్గిన మిత్రవరుణులు కాలక్రమేణా మలివేదాల్లో, పురాణాల్లో పక్కవాద్యాలకే పరిమితమయ్యారు. అయితే, అదే ప్రాచీన మూలాలనుండి విడివడిన జొరాస్ట్రియన్ సంప్రదాయంలో మిత్రవరుణులు ముఖ్యపాత్రలో కనిపిస్తారు. కనుక వశిష్టుని మూలాలు అసుర వ్యవస్థలో వెదకాలి.
అక్కడియన్ భాషలో ‘ప-శి-శు-టు’ పదానికి తెల్లని పదార్థాలకు, చరాస్తులకు సంబంధించిన దేవాలయాధికారి అనే అర్థం ఉంది. పురాణాల్లోని వశిష్టునికి కూడా పశుసంపదతో సంబంధం ఉంది. తొలి ఆర్యసంస్కృతిలో గోవు ముఖ్యమైన చరాస్తి అనే విషయం తెలిసిందే. పేరు మాత్రమే ఆధారంగా వశిష్టుని మూలాలు నిరూపించజాలము గానీ, ఋగ్వేదంలోని మరో కథ (ఋ. IV. 121) కూడా వశిష్టుని మూలాలను పశ్చిమాసియాలోని ఈలం ప్రాంతంగా సూచిస్తుంది:
‘మూడు రోజుల ఉపవాసంతో ఆకలిని తాళలేక ‘సుసా’ నగరంలోని వరుణుని ఇంట్లోకి అర్థరాత్రి ప్రవేశించాడు. ఆ సువర్ణమయమైన ఆలయానికి కావలిగా ఒక భయానకమైన కుక్క అతడిని గమనించి అరవసాగింది. వశిష్టుడు తన మంత్రోచ్చారణతో ఆ కుక్కని నిదురింపజేసి ఆహారాన్ని తీసుకొన్నాడు. ఈనాటికీ ఆ మంత్రం కన్నపు దొంగలకు తప్పక పఠించదగినది.’
‘సుసా’ నగరం, ఇరాన్ తీరప్రాంతంలోని ఈలంకు ముఖ్యపట్టణం. ఈలమైట్ భాషలకూ, ఇండియాలోని ద్రవిడ భాషలకూ కొన్ని మౌలికమైన పోలికలున్నాయని ముందు చెప్పుకున్నాం. తొలి హరప్పా యుగానికి చెందిన అమ్రీ సంస్కృతిపై ఈలం సంస్కృతితో సంబంధాలు కూడా ప్రస్తావించాం. పై కథ వశిష్ట పరంపరకి, ఈలమైట్ ప్రాంతానికి ఉన్న సంబంధాన్ని తెలుపుతుంది. అంతేగాక, వశిష్టుని తోడబుట్టిన అగస్త్యుడికి, ద్రవిడ భాషలకూ ఉన్న సంబంధం కూడా గమనించదగ్గది. భార్గవులు అసురుల పురోహితులుగా ముందే చెప్పుకున్నాం. పురాణాలు అగస్త్య, వశిష్టులను కూడా భార్గవులుగా సంబోధించాయి. పైన చూపిన వృత్తాంతాలను బట్టి, వశిష్టులు ముందు అసుర (భార్గవ) సంప్రదాయనికి చెంది, అసుర ప్రతినిధులైన ఐక్ష్వాకులకు పురోహితులయ్యారు అని వాదించవచ్చు. ఐక్ష్వాకుల పెరుగుదలలో వారి పురోహితులైన వశిష్టుల ప్రమేయం కానవస్తుంది. ఆ తొలి తరాల రాజుల కథలు వారికీ వశిష్టునికీ మధ్య భేదాభిప్రాయాలనూ, తదుపరి తరాల్లో వశిష్టుల ఆధ్వర్యంలోని ఐక్ష్వాకులకు, అసురులకూ మధ్య వైరాన్నీ, భార్గవులపై వశిష్టుల తిరుగుబాటును సూచిస్తాయి. పైన ఉదహరించిన దొంగతనం కథ కూడా వశిష్టుడు వరుణుడి (అసురుడు) సంప్రదాయం నుంచి వేరుపడటానికి నిదర్శనంగా చూపవచ్చు.
రాజ్య విస్తరణ
వశిష్టుని ఉనికితో సంబంధమున్న పరుష్ణీ, సరయూ నదులకూ నేటి పంజాబ్‍లోని రావినదికీ, ఆ నదీ తీరంలోని హరియూప, అయోధ్యలకూ, నేడు వెలుగు చూసిన హరప్పా శిధిల నగరంతో ఉన్న సంబంధాన్ని ముందు సంచికలో వివరించాము. అయోధ్య తొలి రాజుల చరిత్రను పరిశీలించే ముందు, హరప్పా తవ్వకాల్లోని పురాతత్వ స్తరాలపై మరొకసారి దృష్టి పెడదాం. ప్రాగ్‍హరప్పా స్తరాల్లో పంజాబ్ ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉన్న హక్రా సంస్కృతి క్రీపూ. 3100 కి ఎగువ సరస్వతీ మైదానాలకు పరిమితవడం, అసురుల విజయం అనే వృత్తాంతం, ఆ పిమ్మట వచ్చిన రాజకీయ పరిణామాల ద్వారా వివరించాము. అసురులచే నియమించబడిన ఇక్ష్వాకుని రాజధాని అయోధ్యలో (హరప్పా) క్రీపూ. 3200 ప్రాంతంలో మొదలైన కోట్‍దిజి సంస్కృతి, మరో శతాబ్దానికి నాగరికతా క్షేత్రమంతటా విస్తరించడం, ఐక్ష్వాకుల రాజ్యవిస్తరణను సూచిస్తుంది. ఈ ప్రక్రియలో రెండు నిర్దిష్టమైన కోణాలను పర్జిటార్ పట్టికలోని తొలి రాజుల కథలు సూచిస్తాయి.
1)   ఐక్ష్వాకులలో అంతః కలహాలు.
2)  ఐల వంశపు రాజుల వలసలు.
పురాణాలు ఇక్ష్వాకునికి నూర్గురు కొడుకులని చెబుతాయి. వారిలో అయోధ్యా నగర నిర్మాతగా పేరుగన్న ‘వికుక్షి’, మిథిలా నగరంలో మరో సూర్యవంశపు శాఖకు మూలపురుషుడైన ‘నిమి’ ముఖ్యులు. వికుక్షి మరోపేరు శశాదుడు. తండ్రి ఆజ్ఞానుసారం వశిష్టుని యాగానికి సామగ్రి సమకూర్చే విషయంలో వచ్చిన వివాదం వలన రాజ్యం నుంచి వెలివేయబడుతాడు. ఆ విధంగా ప్రవాసంలో సరయూ తీరంలో అయోధ్యని స్థాపించి, తండ్రి అనంతరం అధికారంలోకి వచ్చాడు. ఈ సంఘటనలో, అనాటి సమాజంలోని సంప్రదాయక విబేధాలను చూచాయగా చూడవచ్చు. వికుక్షి కుమారుడు కాకుత్స్థుడు. ఇతడు ఇంద్రుని వాహనంగా చేసుకొన్నాడు. ఇది వైదిక సాంప్రదాయక వర్గాలతో స్పర్థను తెలియజేస్తుంది. ఈ తండ్రీకొడుకులకు వశిష్టుడు పురోహితుడుగా కనిపించడు. ఈ గాథల్లో ఇక్ష్వాకుని సంతతి మొదటి తరంలో వైదిక పద్ధతుల పట్ల వ్యతిరేకతనూ, వారి పురోహితుడు వశిష్టునిలో స్థానిక సంప్రదాయం పట్ల మొగ్గునూ చూడవచ్చు. ఈ సంఘటనలు, స్థానిక జనజాతులను తమవైపు తిప్పుకొనేందుకు వశిష్టుని ప్రయత్నాన్ని సూచిస్తాయి.
రాజ-పురోహితుల మధ్య విబేధాలకు పరాకాష్ట ఋగ్వేదంలోని ‘వేనుడి’ కథ. వంశానుక్రమణికల్లో కాకుత్స్థుని పిమ్మట అనేనుడు, అనేనుడి తరువాత పృథువు, రాజ్యానికి వచ్చారనే విషయంలో పురాణాలన్నింటిలో ఏకాభిప్రాయం ఉంది. ‘పృథువైన్య’ అంటే వేనుడి కొడుకైన పృథువు అని ఋగ్వేదం చెబుతుంది. కనుక కాకుత్స్థుని కొడుకు అనేనుడే, వేనుడు అని అంగీకరించాలి.
వేనుడి కథ మన సంస్కృతిలో హత్యా రాజకీయాలకు (coup de etat)  మొట్టమొదటి ఉదాహరణ. వేనుడు అధార్మికుడు, యజ్ఞయాగాదులందు విముఖుడు. గత్యంతరంలేని పరిస్థితుల్లో ఋషులు, రాజును హత్య చేస్తారు. అతడి మరణాంతరం వేనుడి కళేబరపు భుజంనుండి పుట్టిన పృథువును రాజ్యాభిషిక్తుని చేస్తారు.
పృథువు మొట్టమొదటి సారిగా వైదిక సంప్రదాయానుసారం రాజ్యాభిషిక్తుడైన రాజు. ఋగ్వేదంలోని సూక్తం పరుష్ణి నదిని గోవుగా, మనువు సంతానాన్ని లేగదూడగా, భూమిని క్షీరపాత్రగా వర్ణిస్తుంది. పృథువు మనువు అనే లేగదూడకై, పరుష్ణి అనే గోవును పితికి, భూమి అనే పాత్రను నింపాడని, దానిలో వ్యవసాయం, ధాన్యం సృజించాడని ఆ సూక్తం సారాంశం. పృథువుచే ‘పాలిం’పబడ్డ భూమి పృథ్వి అయింది, పృథువు సమస్త భూమండలానికి మొట్టమొదటి చక్రవర్తి అయ్యాడు. చక్రవర్తిగా వశిష్టుడి ఆధ్వర్యంలో 99 అశ్వమేధయాగాలు చేసి రాజ్యాన్ని విస్తరిస్తాడు. ఈ ప్రక్రియలో ఆంగీరస ఋషులు కూడా పృథువు పక్షం వహిస్తారు. నూరవ యాగంలో ఇంద్రుడు యాగాశ్వాన్ని అపహరించి అతడితో యుద్ధానికి తలపడుతాడు. ఆ యుద్ధంలో విజయం పృథువునే వరిస్తుంది. ఈ సంఘటన నేపధ్యం ఐల వంశీయుల చరిత్రలో తేటతెల్లంగా కనిపిస్తుంది.
పర్జిటర్ పట్టికల ప్రకారం, ఐల వంశపు రాజు ‘యయాతి’, ఐక్ష్వాకులలో ‘పృథువు’ సమకాలీనులు. (పటం.) బృహస్పతితో వైరం, ఆ పిమ్మట అసురులతో వియ్యమొందడం యయాతి, అతడి పూర్వుల చరిత్రలో అంతర్లీనంగా కనిపించే అంశాలు. యయాతి తండ్రి నహుషుని చరిత్రలో ఇంద్రత్వాన్ని ఆశించి స్వర్గం నుండి బహిష్కరించబడే వృత్తాంతం, ఐలుల వెనుకంజకి తార్కాణంగా కనిపిస్తుంది. అతడి ఐదుగురు కొడుకుల్లో నలుగురు (ద్రుహ్యువు, తుర్వసుడు, అనువు, యదువు) దేశబహిష్కృతులై దూర ప్రాంతాలకు వలస పోవడం ఐల వంశీయుల ఆధిపత్యం క్షీణించడానికి నిదర్శనం. వారిలో పురువు ఒక్కడే సరస్వతీ మైదానంలో రాజ్యం కొనసాగించాడు. ఋగ్వేదంలో అతడి రాజ్యం పృథ్వీభాగంగా పేర్కొనబడింది. అంటే అతడు ఇక్ష్వాకుల సామంతుడిగా రాజ్యం చేసినట్లు ఊహించవచ్చు.
ముగింపు
మనువు సంతతిలోని తొలిరాజుల చరిత్రలు హరప్పా నాగరికత శైశవదశను సూచిస్తాయి. హరప్పా నాగరికత తొలి స్తరాల్లోని పురాతత్వ సంస్కృతుల్లో వచ్చిన మార్పులు ఐక్ష్వాకుల రాజ్యవిస్తరణకు, అసురుల ప్రాభవానికి, ఐల వంశపు క్షీణతకూ అద్దంపడతాయి. ఐక్ష్వాకులు స్థిరపడేందుకు ఐల వంశంపై ఆధిక్యతే గాక స్థానిక సాంప్రదాయిక శక్తుల తోడ్పాటు కూడా ముఖ్య కారణం. అడపాతడపా ధుంధుని వంటి ఐల వంశస్థులు ఎదురు తిరిగినా ఆ తిరుగుబాట్లు సులభంగానే అణచి వేయబడ్డాయి. పురువు తరువాత 6వ తరం రాజు ధుంధునిపై (క్రీపూ. 2936-18) కువలాశ్వుని (ధుంధుమారుడు) విజయం, అందుకు వరుణుడి తోడ్పాటు, మరికొన్ని తరాల వరకూ సాగిన అసురుల ప్రాభవాన్ని తెలియజేస్తుంది. వేద వాజ్ఞ్మయంలోని సంఘటనలు, పురాణ సంప్రదాయంలోని గాథలూ, ఆ మూడు సంస్కృతుల మధ్య పరస్పర స్పర్థలే గాక సహకారాన్ని కూడా సూచిస్తాయి.
క్రీపూ. 3000 నాటి పురాతత్వ ఆధారాలనుబట్టి హరప్పా క్షేత్రానికి, పశ్చిమాసియా ప్రాంతాలతో వాణిజ్య సంబంధాలు బలపడసాగాయి. ఇరాన్ పీఠభూమిలో, మధ్య ఆసియాలో, మక్రాన్, గుజరాత్ తీరాల్లో సరికొత్త హరప్పా నాగరికతకు చెందిన వాణిజ్య కేంద్రాలు వెలిసాయి. పెద్ద నగరాల నిర్మాణం ఊపందుకుంది. క్రీపూ. 2900 ప్రాంతంలో మొహెంజొదారో (కశుడు-కాశి) నిర్మాణం మొదలైంది. చేతివృత్తులలో కొత్త మెలకువలు, విలాస వస్తువులు, ఆట బొమ్మలు, గృహనిర్మాణానికి కాల్చిన ఇటుకల వాడకం, నగరాల్లో సామాన్యుల గృహాలకు కొంత ఎగువగా భారీ కట్టడాలతో ‘సిటడల్‍’ల నిర్మాణం, నూతన పాలకవర్గ వ్యవస్థని సూచిస్తాయి.
అయితే ఇతర ప్రాచీన నాగరికతలతో పోలిస్తే, హరప్పా క్షేత్రంలో వెండి, బంగారం వంటి విలువైన లోహాల వాడుక తక్కువ. చేతివృత్తుల్లో, వస్తు సముదాయంలో, ఎగుమతుల్లో ప్రగతి కనిపించినా, ఆ ఉత్పత్తులకు తగిన ప్రతిఫలం సామాన్య ప్రజలకు అందినట్లు కనపడదు. ఇది ఉత్పత్తిని దోచుకునే నిర్బంధ పాలనా వ్యవస్థను (Coercive Regime) సూచిస్తుంది.
అసురుల దోపిడీ విధానాన్ని స్ఫురింపజేసే కథలు వాజ్ఞ్మయంలో కోకొల్లలు. స్థానిక శక్తుల సహకారంతో ఎదిగిన ఐక్ష్వాకులకూ, ఈ దోపిడీ విధానానికీ మధ్య వైరం అనివార్యమయింది. అసుర వ్యవస్థపై తిరుగుబాటుకు స్థానిక రాచరికాలను సమీకరించడం తప్పనిసరి. ఈ ప్రక్రియను వివరించే గాథలను వచ్చే సంచికలో చూద్దాం. 
*







1 comment: