Wednesday, August 26, 2015

The Original Inhabitants



పురాణాల్లో నిజం- 7
సాయి పాపినేని
జయశ్రీ నాయని
మూలవాసులు

‘ఓం భూర్ భువర్ సువః’ అంటూ మొదలయ్యే గాయత్రి మంత్రం సమాజంలోకి ఆర్యుల ప్రవేశాన్ని సూచిస్తుంది. ఈనాటికీ విశ్వామిత్రుడు రచించిన ఈ మంత్రోచ్ఛారణతోనే బాల్యంలో జంతుప్రకృతితో ఉన్న మానవుడు వడుగై ఒక వ్యక్తిగా సమాజంలో కాలుపెట్టడం జరుగుతుంది. పర్జిటర్ పొందుపర్చిన పురాణ వంశానుక్రమణికల్లో విశ్వామిత్రుడు కృతయుగాంతానికి, త్రేతాయుగం మొదటి స్తరానికి చెందుతాడు. అంటే మన కాల నిర్ణయాన్ని అనుసరించి క్రీపూ. 2600 ప్రాంతం. అది పరిణత హరప్పా నాగరికత ఆరంభ దశ. క్రీపూ. 2600 నుంచీ ఒక ఆరొందల యేళ్లు వాయవ్య భారతదేశమంతా ఒకే సంస్కృతి ఛత్రం నీడలో కనిపిస్తుంది. ఈ గాయత్రి మొదటిపాదంలో ఆ నాగరిక సమాజ నిర్మాణ ప్రక్రియకి కీలకమైన సమాచారం దాగివుంది.
భూ, భువర్, స్వ అనే మూడు పదాలు, మూడు భిన్న నేపధ్యాల కలయికని సూచిస్తాయి. అవి భూలోకం, భువర్లోకం, స్వర్లోకం. మనుసంహిత, మానవులకు ఆద్యుడైన మనువు మూడు వేదాల్లో దాగివున్న మూడు వ్యాహృతులను పితికి, ఈ మూడు లోకాలను సృజించాడని చెబుతుంది. ఇక్కడ లోకం అనే పదానికి (ఇంగ్లీషులోని Locus, Location వంటి పదాల్లా) ఒక ‘ప్రదేశం’ అనే తాత్పర్యం చెప్పాలా? లేక హిందీలో ‘లోగ్’ పదంలా ఒక ప్రజ అని అర్థం చేసుకోవచ్చా? లోకులు ఉన్న లోకంగా కానీ, ఒక ప్రదేశంలో ప్రజలుగా కానీ, ఎలా అర్థం చేసుకున్నా ప్రస్తుత చర్చకి సరిపోతుంది.
వాజ్ఞ్మయంలో ఈ మూడులోకాల ప్రసక్తులు గమనిస్తే, వాటి భౌతిక సామాజిక పరమైన అంశాల్లో, ఆ లోకవాసుల్లో కొన్ని నిర్దిష్టమైన తేడాలు కనపడుతాయి. క్రీపూ. 3500 నుంచీ 3100 వరకూ మనువుకి ముందు, పురాతత్వ సంస్కృతుల ఆనవాళ్లను ఆ తేడాల ఆధారంతో మరో కోణంలో చూడవచ్చు. ముల్లోకాలలో భూమి మనుషులకు మూలస్థానమైతే, స్వర్గ భువర్లోకాలు ఎక్కడో ఆకాశంలో మానవేతరులు మాత్రమే నివసించేవిగా వర్ణించబడ్డాయి. వారిని భూలోకానికి వెలుపల నివసించే భిన్న సాంస్కృతిక నేపధ్యం గల జాతులుగా పరిగణించటం హేతుబద్దం. మొదట మన భూలోకం ఎక్కడో తెలిస్తే మిగిలిన లోకాలను కిందకు దింపవచ్చు.
భూలోకం
ఆ లోకాల ఆనవాళ్లు కనుగొనేందుకు, వాజ్ఞ్మయంలో ఆ ప్రదేశాలకు చెందిన నదులూ, పర్వతాల వంటి భౌతిక భౌగోళిక వర్ణనలు తోడ్పడుతాయి. ఋగ్వేదంలో (X.64. 8-9) నదుల ప్రసక్తి మరో 21 చిన్ననదులలో చేరి  సింధూ, సరయూ, సరస్వతి అనబడే నదులను భూలోకానికి ముఖ్యమైనవిగా చెబుతుంది. ఋగ్వేదంలోని నదుల్లో యమునకి తూర్పున ఉన్న నదుల ప్రస్తావన కనిపించదు. తరువాతి కాలాల్లో భారతీయ సంస్కృతికి ఆయువుపట్టుగా నిలిచిన గంగానది ప్రసక్తి కూడా ఋగ్వేదంలో కనుపించదు. ఋగ్వేదంలో ఒకచోట (III.59.6) ‘జాహ్నవులు’ అనే పదం, మరోచోట (VI.45.31) ‘గాంగ్యులు’ అనే పదం కనిపిస్తాయి. ఇవి జహ్నువు సంతతి వారికి, నీటిపై అధారపడి జీవనం సాగించే ప్రజలకు పర్యాయపదాలుగా వాడబడ్డాయి. అంతేగానీ ఋగ్వేదకాలపు నాగరికులు గంగానది ప్రాంతానికి విస్తరించారని చెప్పడం కష్టం. ఋగ్వేదంలోని మరో ముఖ్య ఘట్టం ‘దాశరాజ్ఞయుద్ధం’ కూడా ఆనాటి చక్రవర్తి సుదాసుడి సామ్రాజ్యాన్ని అశికిని, యమునల మధ్యప్రాంతంగానే సూచిస్తుంది. కనుక సింధూ, సరయూ, సరస్వతి అనబడే ఈ మూడు మహానదుల పరివాహక క్షేత్రాన్ని భూమి, లేదా భూలోకంగా గుర్తించవచ్చు.
వీటిలో సింధూనది మనకి తెలిసినదే. సరస్వతి అనే మహానది ఒకప్పుడు సత్లూజ్, యమునల ప్రవాహాలు కలుపుకొని సింధునదికి సమాంతరంగా పారిందని ముందు వ్యాసంలో చెప్పుకున్నాం (మిసిమి, జూన్ 2015).
ఇక గంగా యమునల కంటే గొప్పదిగా వర్ణించబడ్డ సరయూ నది ఆచూకీ దొరికితే ఆనాటి భూలోకం ఎక్కడో నిర్ధారించవచ్చు. నేటి భౌగోళిక పటంలో సరయూనది నేపాల్, ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రాల్లో గంగకి ఉపనదియైన గోగ్రా లేదా సర్జూ నదిగా చూపడం జరుగుతుంది. గోగ్రా ప్రాంతంలో క్రీపూ. 1వ సహస్రాబ్దికి ముందు నాగరికత ఆనవాళ్లు కనిపించవు. కనుక సరయూ నదిని వాయవ్య భారతదేశంలో సింధు, సరస్వతి లోయల మధ్య వెదకక తప్పదు. ఇక్ష్వాకుని నుంచి శ్రీరాముని వరకూ గల రాజుల కాలంలో (మన పట్టికలో క్రీపూ. 3100 - 2000) ఆనాటి నాగరికతకు మూలస్థానం సరయూనదీ తీరంలోని అయోధ్య. ఋగ్వేదంలోని అతి ప్రాచీనభాగాల్లో, అంటే III నుంచీ VI మండలాల్లోని ఋక్కుల్లో, సరయూనది కేంద్రస్థానంగా కనిపిస్తుంది. కనుక ఆనాటి సరయూనదిని హరప్పా నాగరికత క్షేత్రంలో వెదకడంలో తప్పులేదు.
అయోధ్య రాజులకు పురోహితుడు వశిష్టుడు. వశిష్టః అంటే గొప్ప సంపద గలవాడు అని అర్థం. రాజాశ్రయమూ, అశేష సంపదనిచ్చే గోవు, ‘నందిని అతడి సంపదకి ఆధారాలుగా చెప్పబడ్డాయి. పురానికి హితంగూర్చే పురోహితుడు  పురానికి దూరంగా నివసించడం సాధ్యం కాదు. అందువల్ల అతడి నివాసం అయోధ్య వద్దనే ఉందనుకోవాలి.
ఆ అయోధ్య ఎక్కడ?
ఇంద్రుడు వృచివంతులనబడే నూరుమంది బ్రాహ్మణులను ‘హరయూపీయ’ వద్ద చంపాడని ఋగ్వేదంలో ఉంది. విశ్వామిత్రుడు ‘హరియూప’ వద్ద వాలశిఖులనే వందమంది వశిష్టుని కొడుకులను చంపినట్లు రామాయణం చెప్తుంది. కాళిదాసు రఘువంశంలో కల్మషపాదుడనే ఇక్ష్వాకు చక్రవర్తి బ్రహ్మరాక్షసుడై వశిష్టుడి కొడుకు శక్తిని అతడి అన్నదమ్ములనూ సరయూ తీరంలో మింగేసాడని రాసాడు. ఇక సుదాసుడు పరుష్ణీనది తీరంలో వైకరణేయులను చంపినట్లు కూడా పురాణాల్లో కనిపిస్తుంది. ఇవన్నీ చరిత్రలో జరిగిన ఒకే సంఘటనను సూచిస్తాయి. వరశిఖులు, వాలశిఖులు, వైకర్ణేయులు అనబడే పేర్లు వశిష్ట గోత్రానికి చెందిన ప్రవరాల్లోవే. పైన ఉదాహరించిన సంఘటనల్లోని పరుష్ణీ, హరయూపీయ, హరియూప, సరయూ అనబడే భౌగోళిక ప్రదేశాలకూ వశిష్టుడి నివాసమైన అయోధ్యకూ సంబంధం కొట్టొచ్చినట్లు కనిపిస్తుంది. పరుష్ణి పంజాబ్‌లోని రావి నదికి మరోపేరు. హరప్పా శిధిలనగరం ఆ నదీతీరంలోనే ఉంది. ఋగ్వేదంలోని హరయూపియ, రామాయణంలోని హరియూప పేర్లకు, నేటి హరప్పాకు ఉన్న సామ్యంగురించి చెప్పనవసరం లేదు.
నేటి హరప్పా శిధిలాల వైశాల్యం బట్టి ఆనాటి హరప్పా ఒక మహానగరంగా పరిఢవిల్లింది అనడంలో ఏమాత్రమూ అతిశయోక్తి లేదు. అంతేగాక పురాతత్వవేత్తల అంచనాల ప్రకారం ప్రాచీన హరప్పా నగరం ప్రస్తుతం శిధిలాలకు దక్షిణాన ఉన్న హరప్పా పట్టణం మునిసిపాలిటీ ఏరియా కింద కూడా విస్తరించి ఉంది. ప్రజలు నివాసం ఉండటంచేత అక్కడ తవ్వకాలు జరిపేందుకు వీలులేదు.
ఉత్తరప్రదేశ్‌లో ఫైజాబాద్ వద్దనున్న అయోధ్య ప్రాంతంలో క్రీపూ. 1000కి ముందునాటికి నాగరికత విస్తరించలేదని తెలిసిందే. కనుక ‘నేటి పాకిస్తాన్‌‌లోని పంజాబ్ ప్రాంతంలో, రావీ నది తీరంలోని, హరప్పా శిధిల సముదాయమే ఒకనాటి అయోధ్యానగరం’ అనేందుకు పై అధారాలు చాలు.
మనువు సంతతిచే పాలించబడ్డ అయోధ్య ఆనాటి మానవలోకం అంటే భూలోకానికి కేంద్రస్థానంలో ఉందనుకుంటే, దానికి పశ్చిమ ఎల్లగా సింధూనది ప్రాంతం, తూర్పు ఎల్ల సరస్వతీ ప్రాంతంగా భావించాలి. ఇక భువర్లోకం, స్వర్గలోకాల ఆనవాళ్లు ఆనాటి వాజ్ఞ్మయంలో చూడవచ్చు.
భువర్లోకం
భువర్లోకం వసువులది. ఇది మేరువు సానువుల్లో మనకి ఒక మెట్టు పైన ఉంటుందని పురాణాలు చెప్తాయి. హిందుకుష్, కిర్తార్ పాదపీఠంలోని ఝోబ్, స్వాత్ కనుమలలో క్రీపూ. 4500 నాటికే వ్యావసాయిక, పట్టణ సముదాయాలు వెలసిన విషయాన్ని, మేరువుకూ వసువులకూ గల సంబంధాన్ని ముందే ప్రస్తావించాము (మిసిమి, ఏప్రిల్ 2015). ఈ భువర్లోకాన్నే పురాణాలు పితృలోకం అంటాయి. ‘పితృ’ అంటే పూర్వీకులు. క్రీపూ. 7000 నాటికే ఆ ప్రాంతాల్లో వికసించిన వ్యావసాయక సమాజాలే కొండదిగి నదీలోయల్లోకి వలసవచ్చాయని ముందే చెప్పుకున్నాం (మిసిమి, జూన్ 2015). కనుక సింధూనదికి పశ్చిమాన హిందుకుష్ కనుమల్లోకి సాగే ఎగువ మైదానాల్లో క్రీపూ. 3100కి ముందుకాలానికి చెందిన ఒక ప్రత్యేక సంస్కృతిని భువర్లోకంగా గుర్తించవచ్చు. అలాంటి నిర్దిష్టమైన పురాతత్వ సంస్కృతి ఆనవాళ్లు తరువాత విచారిద్దాం.
 స్వర్గలోకం

స్వర్గం లేదా దివి దేవతల నివాసం. దీనిని దేవతలు గంధర్వుల నుంచి స్వీకరించారు. ఈ గంధర్వులు అసురులచే అక్కడనుండి తరిమివేయబడ్డారు. ఆ అసురులని నిర్జించి దేవేంద్రుడు స్వర్గాధిపతి అయ్యాడు. టూకీగా ఇది స్వర్గలోకపు చరిత్ర. అమరావతి స్వర్గానికి రాజధాని. దీనిని అసురులు ఆశించడం, ఇంద్రుడు, అతడి తమ్ముడు విష్ణువు వారిని తిప్పికొట్టడం, ఆ యుద్ధాల్లో వివిధ అయోధ్య రాజులు సహకారం అందించడం అనే అంశం చుట్టూ అనేక గాధలు మనకి వేదాల్లో, పురాణాల్లో కనిపిస్తాయి.
ఋగ్వేదంలో నారాయణుడి బిడ్డలైన గంధర్వులు స్వర్గానికి మూలవాసులుగా చెప్పబడింది. నారాయణుడంటే ‘నారా’ అనబడే నీటిపై కాపురముండేవాడు. నేడు సింధునది పాయగా కనబడే నారానది ద్వారా ఒకప్పుడు సరస్వతి సముద్రంలో కలిసివుండాలని ముందుగా చెప్పాం. ఆ నదీ ముఖమే క్షీరసాగరం అనేందుకు కొన్ని ఆధారాలు కూడా చూపబడ్డాయి. కనుక ఈ గంధర్వాప్సరుల మూలస్థానం సింధూసరస్వతుల దిగువ ప్రాంతం అనుకోవచ్చు.
ఈ గంధర్వులు ఎవరు?
ఋగ్వేదం వీరిని దివ్యగంధర్వులు అంటుంది. ఋగ్వేదంలోని వర్ణనలను బట్టి వారి సాంస్కృతిక నేపధ్యాన్ని కొంతవరకూ ఊహించవచ్చు.
‘గంధర్వులు నిశాచరులు, నారాయణుని వడిలోంచి రెక్కల పక్షులవంటి పడవలపై తేలుతూ, అమృతం, సుర అనబడే పానీయాల భాంఢాలతో, వీణా, మృదంగవాద్యాలకు తోడుగా గానంచేస్తూ, పీనస్తనాలపై ఎగిసిపడే పూలమాలలతో నాట్యమాడే అప్సరోభామినులతో సాయంసంధ్యకి ఎర్రబడే ఆకాశంలోంచి దిగి, రాత్రంతా ఆనంద పరవశాల్లో ఓలలాడించి ఉదయానికి అదృశ్యమవుతారట!’
ఈ అద్భుత వర్ణనలను మనవశాస్త్రంలో (Anthropology) వెలుగుచూసిన కొన్ని నిజాలకు కలిపిచూస్తే ప్రాచీన జనజాతుల్లో వచ్చిన కొన్ని పరిణామాలు బోధపడతాయి.
మానవ వలస దశల్లో భారత ఉపఖండంలో మొట్టమొదట ప్రవేశించిన వాళ్ళు ఆస్ట్రిక్ జాతులు. ఆగ్నేయాసియా, పసిఫిక్ దీవుల వరకూ కనిపించే మెలనీసియన్, పాలినేసియన్ జాతులకు భాషా సంస్కృతుల్లో మనదేశంలో నేటికీ కనిపించే ముండా జనజాతులే మూలపురుషులు. ఆఫ్రికా నుంచి, భారతదేశం రహదారిగా, సముద్రమార్గాన్న చిన్నచిన్న తెప్పల్లో వేల మైళ్ల దూరాన గల పసిఫిక్ దీవులూ, ఆస్ట్రేలియా ఖండం వరకూ వలసలు పోయి ఆయా దేశాల మూలవాసులుగా స్థిరపడ్డారు.
19వ శతాబ్దంలో క్యాప్టన్ కుక్ మొదలైన సాహసీకులు తాహితీ వంటి పసిఫిక్ దీవుల్లో కనుగొన్న స్వేచ్ఛాజీవుల సంస్కృతికీ, ఋగ్వేదంలో వర్ణించబడ్డ గంధర్వాప్సరోభామినులకూ మధ్య పోలిక కనిపిస్తుంది. ఋగ్వేదంలో ‘గాంగ్య’ అనేపదాన్ని గంగపుత్రులుగా అర్థం చేసుకుంటే వాళ్లు ఉరుకక్షని దాటి సముద్రంలో దూరతీరాలకి వలసపోయిన విషయం (VI.45.31) చూచాయగా కనిపిస్తుంది.
పురుకుత్సుడు దక్షిణానికి వలస పోయి అక్కడ నర్మదను భార్యగా గ్రహించినప్పుడు, శరణార్థులై వచ్చిన గంధర్వులకు మేరువు సానువుల్లోని అలకాపురిలో కొత్త వసతి కల్పించడం, రామాయణంలో అసురులచే తరిమివేయబడి కొండల్లో నివాసం కల్పించుకున్న గంధర్వుల వృత్తాంతం, నదీతీరాలను విడిచి కొండల్లోకి వలసపోయిన గిరిజనుల కథను చెప్తాయి. నేటికీ ముండా భాషలు మాట్లాడే జనజాతుల పేర్లలో ఖోండ్, కొండ పదాలు గంధర్వ పదానికి దగ్గరగా కనిపిస్తాయి. తెలుగు కన్నడ భాషల్లో ‘గండ’ (మనిషి)కి గంధర్వ పదం సంస్కృతీకరించిన రూపం కావచ్చు. మరో ద్రవిడ జనజాతి గోండ్లకు హరప్పా ప్రాంతపు మూలవాసులకు గల సాంస్కృతిక సంబంధం కూడా పరిశీలించడం అవసరం. మొహెంజొదారోలో వెలుగు చూసిన నృత్యాంగన కాంశ్య శిల్పంలో (Dancing Girl Bronze) ఆస్ట్రిక్ జాతుల ముఖకవళికలు ప్రస్ఫుటంగా కనిపిస్తాయి.పై అధారాలను బట్టి ఈ గంధర్వుల మూలస్థానమైన దివి లేదా స్వర్గం సింధూ సరస్వతుల దిగువలోయలో నారా నది కేంద్రంగా, పురుకుత్సుని గాధను బట్టి నర్మద వరకూ ఉన్న తీర ప్రాంతంలో విస్తరించిన ప్రత్యేకమైన సంస్కృతిగా గుర్తించవచ్చు.                                                             ప్రాగ్‌హరప్పా సంస్కృతులు
పురాతత్వ శాస్త్రజ్ఞులు తవ్వకాల్లో దొరికిన వాస్తు సముదాయాలను బట్టి, వాయవ్య భారతఖండంలో మూడు నిర్దిష్టమైన ప్రాగ్‌హరప్పా సంస్కృతులను గుర్తించారు. మట్టి పింగాణి పాత్రల రంగు, డిజైన్ల ప్రత్యేకతలను, కట్టడాల నిర్మాణంలో తేడాలను పరిగణనలోకి తీసుకొని ఆ కాలపు పురాతత్వ సంస్కృతులను గుర్తించడం జరుగుతుంది. ఆ ప్రత్యేకమైన సంస్కృతిని మొదట కనుగొన్న ప్రాంతం పేరు ఆ సంస్కృతికి పెట్టడం ఆనవాయితీ. అవి ఝోబ్’, ‘కుల్లి’, ‘హక్రా సంస్కృతులు. రేడియో ధార్మిక కర్బనం 14 పరీక్షల ద్వారా క్రీపూ. 3500 - 3000 వరకూ ఈ మూడు సంస్కృతులూ మూడు ప్రత్యేక భౌగోళిక ప్రదేశాల్లో విస్తరించినట్లు తెలుస్తుంది. (పటం).
భౌగోళికంగా, వాజ్ఞ్మయంలో కనిపించే మూడు లోకాలకూ, ఈ మూడు పురాతత్వ సంస్కృతులకు గల పోలిక తేటతెల్లమవుతుంది.
కుల్లీ సంస్కృతి (స్వర్లోకం): నారానది కేంద్రంగా వృత్తలేఖినితో దక్షిణాన నర్మద నుండి పశ్చిమాన బలూచిస్తాన్‍లోని మక్రాన్ తీరం వరకూ, సింధు, సరస్వతి దిగువ డెల్టాలను కలుపుకొని ఒక సర్కిల్ గీస్తే అందులో కనిపించే 120కి పైగా స్థావరాల్లో ‘కుల్లీ’ సంస్కృతి ప్రముఖంగా కనిపిస్తుంది.
హక్రా సంస్కృతి (భూలోకం): సింధు యమునల మధ్య, హక్రా/గగ్ఘర్, రావీ నదులు కేంద్రంగా ‘హక్రా’ సంస్కృతి దాదాపు 200 పైగా స్థావరాల్లో కనిపిస్తుంది.
ఝోబ్ సంస్కృతి (భువర్లోకం): ఇక సింధునదికి పశ్చిమంగా హిందుకుష్, కిర్తార్ శ్రేణుల పాదపీఠంలో 75కి పైగా స్థావరాల్లో ‘ఝోబ్’ సంస్కృతి కొనసాగింది.
ఈ మూడు సంస్కృతులూ తొలి హరప్పా యుగానికి ముందుకాలానివి. అంటే మన రాజవంశాల పట్టిక ప్రకారం మనువు రాజ్యస్థాపనకి ముందువి. 
ముగింపు
మనువు కాలం నుండి పురాణాల్లోని రాజుల గాథలు, సంఘటనలు అ పిమ్మట స్థానిక పురాతత్వ సంస్కృతుల్లో భౌతిక భౌగోళిక స్థితుల్లో వచ్చిన మార్పులను మరింతగా తెల్లపరుస్తాయి. క్రీపూ. 3000 నుండీ మెసొపొటామియా నగరాల్లో, ఈజిప్టులో దొరికిన ఆనాటి రాతలు మనకి కొంతవరకూ సహకరిస్తాయి. దురదృష్టవశాత్తూ హరప్పా లిపి మనకింకా అంతుపట్టట్లేదు. ఇతిహాస పురాణ సంప్రదాయంలోని వివరాలే ఆధారంగా, వచ్చే సంచిక నుంచీ, తొలి హరప్పాయుగానికి చెందిన చరిత్ర చిక్కుముడులను విడదీసే ప్రయత్నం చేద్దాం.
*


Wednesday, August 5, 2015

Aryans – Language & Culture



మన పురాణాల్లో నిజాలు
సాయి పాపినేని
జయశ్రీ నాయని
ఆర్యులు: భాష - సంస్కృతి
క్రీపూ. రెండవ సహస్రాబ్దిలో ఆర్యులు అనే అనాగరిక దండ్లు హిందుకుష్ పర్వతాల్లోని లోయల ద్వారా భారత ఉపఖండంలోని వాయవ్య ప్రాంతంలో ప్రవేశించేటప్పడికి, అక్కడి హరప్పా నాగరికత పతనావస్థలో ఉందని, అలా వచ్చిన ఆర్యులు అంతకు పూర్వం మన దేశంలో పరిఢవిల్లిన నాగరికత ఆనవాళ్ళన్నీ తుడిపేసి తమ మతాన్ని, వ్యవహారాలనీ స్థానికులపై రుద్దారని మనం పాఠ్యపుస్తకాల్లో చదువుకున్నాం. ఆ ఆర్యుల ఆధిపత్యం కింద మరో నూతన నాగరికత రూపుదిద్దుకొనేందుకు మరో వెయ్యేళ్ళు పట్టిందని, ఆ నూతన వ్యవస్థలో స్థానిక జాతులని అణచివేసేందుకు వర్ణవ్యవస్థ సృష్ఠించబడిందనే అభిప్రాయం నేటి రాజకీయ, కులతత్వ సిద్ధాంతాలకి పునాది అయింది.
అలా పాతుకుపోయిన అభిప్రాయాలని మార్చడం కష్టమే.
కానీ పెరుగుతున్న శాస్త్రీయ వాతావరణంలో పురాతత్వశాస్త్రంలో, మానవ జన్యుశాస్త్రంలో వచ్చిన అభివృద్ధివల్ల, కొత్తకొత్త వాస్తవాలు వెలుగులోకి వచ్చాయి. సింధునాగరికత అనంతరం ఆర్యుల దండయాత్ర, అంటే పెద్దపెట్టున కొత్తజాతులు వలస వచ్చిన ఆధారాలు దొరకలేదు. క్రీపూ. 6000 యేళ్ళకి పూర్వం నవీనశిలాయుగారంభంలో వ్యవసాయం, పశుపోషణ టెక్నాలజీకి సంబంధించి, కొంతవరకూ భాషాపరమైన మార్పులు వచ్చి ఉండవచ్చు. క్రీస్తు శకారంభంలో యవన, పాహ్లవ, శక, హూణ జాతుల, ఆ పిమ్మట మధ్యయుగంలో ముస్లిం దాడులవల్ల కొంత జన్యుమిశ్రణం జరిగిన మాట వాస్తవమే. సింధు నాగరికతకి చెందిన మానవ కళేబరాల్లోని జన్యుపదార్థానికి, నేడు ఆ ప్రాంతంలో నివసించే ప్రజల్లోని జన్యునిర్మాణానికి తేడా లేదని తేలింది. అంతేగాక ఆర్యులు అంటే ఒక భౌతికమైన జాతి (Race) అనేందుకు ఎటువంటి ఆధారాలూ లేవు. ఆర్య పదం ఒక సంస్కృతిక నిర్మాణాన్ని సూచిస్తుందేగానీ ఒక జాతిని కాదు. అందువల్ల ఆర్యుల దండయాత్ర సిద్ధాంతం మిధ్య మాత్రమే అని అంగీకరించాల్సి వస్తుంది.
ప్రకృతి వైపరీత్యాలు, అవగాహన లేని మానవ తప్పిదాల కారణంగా, ఆ కాలంలో వాయవ్య భారత ఉపఖండం భౌగోళికంగా అనేక మార్పులకు గురయ్యింది. ఉదాహరణకి గత పదేళ్ళలోనే బీహార్‌లో కోసీ నది కట్టలు తెంచుకొని దారిమళ్ళి ముప్పై కిలోమీటర్ల అవతలి గ్రామాలపై పడటం చూసాం. 21వ శతాబ్దంలో ఆధునిక పరికరాలు, ఇంజనీరింగ్ పరిజ్ఞానం అందుబాటులో ఉన్నాకూడా వరదనష్టం అదుపు చేయడం మనవల్ల కాలేదు. హిమాలయాల్లో పుట్టిన నదులకి ఇలాంటి వరదలు రావడం కొత్తేమీ కాదు. కరకట్టలు, ఆనకట్టలు లేని ప్రాచీన యుగంలో ఆ నదీపరివాహక ప్రాంతాల్లో వరదలు ఎలాంటి భీభత్సాన్ని సృష్టించి వుంటాయో అంచనా వేయవచ్చు.
కొన్ని నదులు దిశలు మార్చుకొని పూర్తిగా అదృశ్యమవడం, మరికొన్ని నదులు కొత్త ఉపనదులను  తమలో కలుపుకొని జనావాసాలను ముంచెత్తడం జరిగింది. ఒకవంక కొత్తభూములు సాగులోకి వచ్చాయి, మరోవంక వృక్షసంపదతో పాడిపంటలతో తులతూగిన ప్రాంతాలు శుష్కమైన ఎడారులుగా మారాయి. తీరప్రాంతాలు ముంపుకి గురయ్యాయి. కొన్ని ప్రాంతాల్లో జనాభా పెరిగితే, కొన్ని నిర్మానుష్యమయ్యాయి. నాగరికత అభివృద్ధికి, పతనానికి వాతావరణంలో, భౌగోళిక పరిస్థితుల్లో వచ్చిన మార్పులు ఒక ముఖ్యమైన కారణం.
ఆధునిక సాంకేతిక పద్ధతులద్వారా, పురాతత్వ గవేషణల వల్లా వెలుగులోకి వచ్చిన వాతావరణ భౌగోళిక పరిస్థితులు, నాటి మానవ జీవనాధార వ్యవస్థలో, నాగరికత దశలలో వచ్చిన మార్పులపై కొంతవరకు అవగాహన కలుగజేస్తాయి.
భారత ఉపఖండ వాయవ్య ప్ర్రాంతంలో క్రీపూ. 7వ సహస్రాబ్దిలో ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రాచీన నాగరికతకి బీజం పడింది. తరువాతి 4 వేల యేళ్ళలో అది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద కాంశ్యయుగ నాగరికతగా అభివృద్ధి చెందింది. క్రీపూ. 2వ సహస్రాబ్ది మధ్య కాలానికి పతనమై దాదాపు అదృశ్యమయింది. చివరి మంచుయుగం (క్రీపూ. 8000) అనంతరం ప్రాచీన మానవుడి జీవనవిధానాల్లో వచ్చిన మార్పులతో మొదలైన ఈ ప్రక్రియ, హరప్పా నాగరికత పతనం వరకూ దాదాపు 6వేల సంవత్సరాలు సాగింది.  
నవీనశిలాయుగం క్రీపూ. 7000-4500
క్రీపూ. 8000 ప్రాంతంలో ఆఖరి మంచుయుగం అంతమయింది. భూమిపై వాతావరణంలో పెనుమార్పులు వచ్చాయి. ఉష్ణోగ్రత, గాలిలో తేమ పెరిగడం వలన, కొన్ని వృక్షజాతులు వృద్ధి చెందాయి. వాటిలో ముఖ్యమైనవి లెగ్యూమినస్, గ్రామినై జాతులు. నేటికీ మన ఆహారంలో అత్యావశ్యకమైన కార్బోహైడ్రేట్స్, మాంసకృతులు, కొవ్వుపదార్థాలు అందించే ధాన్యాలు, పప్పు, నూనె దినుసులు, ఈ జాతుల నుండే లభ్యమవుతాయి. అంతేగాక, ఈ గడ్డినేలల వల్ల పశువుల పెంపకం కూడా సులభమైంది. అప్పటికే మధ్యశిలాయుగానికి చెందిన మానవుడిలో వృక్ష, జంతు జాతులపై పెరిగిన అవగాహన, ఆ కొత్త ప్రపంచంలో ప్రకృతిపై ఆధిక్యత సాధించేందుకు దోహదంచేసింది.

వ్యవసాయం, పశువుల పెంపకంపై అధారపడిన మొట్టమొదటి స్థిరనివాసాలు బోలాన్ కనుమ దిగువన ‘మెహర్‌ఘఢ్ ‘వద్ద వెలుగు చూసాయి. కార్బన్ 14 పరీక్షలు, మెహర్‌ఘఢ్ సంస్కృతి తొలిదశకి, కాస్త అటూయిటుగా క్రీపూ. 7300 తేదీని సూచించాయి.
సమకాలీన ప్రపంచంలో జోర్డాన్‌లోని జెరికో, ఇరాన్‌లోని ఆలికోష్, టర్కీలోని చటల్‌హ్యూయుక్ వంటి కొన్ని ప్రాంతాల్లో కూడా వ్యావసాయిక జీవనపు ఆనవాళ్లు కనుగొన్నారు. క్రీపూ. 7వ సహస్రాబ్ది మధ్యకాలానికి అవన్నీ గ్రామీణ ఆవాసాలుగా వృద్ధిచెందాయి.
కేంబ్రిడ్జ్ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన కాలిన్ రెన్‌ఫ్రా వంటి శాస్త్రజ్ఞుల అభిప్రాయంలో వ్యావసాయిక జీవనవిధానం మొదట టర్కీలో పుట్టి మిగిలిన ప్రాంతాలకు విస్తరించింది. మానవ జన్యుపదార్థంలో మంచుయుగం అనంతరం వచ్చిన కొన్ని మార్పుల (మ్యుటేషన్స్) ఆధారంగా, ఇండోయూరోపియన్ భాషలు  టర్కీ ప్రాంతంలో మొట్టమొదట వ్యవసాయం చేబట్టిన కాకేసియన్ జాతుల వలసల వల్ల విస్తరించాయని ప్రతిపాదించారు. ఒక భాష మాట్లాడే మూలవాసులు, మరోభాషలో పదాలు స్వీకరించాలంటే, ఆ కొత్త భాష సాంకేతిక పరంగా ఒక మెట్టు పైన ఉండాలి అని వారి వాదన.. అంటే వేదాల్లోని ‘వాక్కు’ అనబడే భాషకీ, వివిధ ప్రాకృతాలకి, మూలభాష ఆ మొట్టమొదటి వ్యావసాయిక జనజాతులకి చెందినది అనుకోవాలి.
కానీ మెహర్‍గఢ్ ప్రాంతంలో నవీన శిలాయుగం వేళ్లూనిన కాలానికీ (క్రీపూ. 6500), వేదాలనూ ఆదిపురాణాన్నీ సంకలనం చేసిన వేదవ్యాసుడి కాలానికీ (క్రీపూ. 1500) మధ్య ఐదు సహస్రాబ్దుల అంతరం ఉంది. పైగా మెహర్‌ఘఢ్ సంస్కృతి, టర్కీ జోర్డాన్ ప్రాంతాల స్థావరాలూ ఇవన్నీ కాస్త అటూయిటుగా ఒకే కాలానికి చెందినవి.
కనుక ఆ పురాసాంస్కృతిక భాష పుట్టుక ఎక్కడో నిర్దిష్టంగా చెప్పలేము.

రౌద్రబ్రాహ్మణం
కానీ ఈ వైదీక పౌరాణిక సంప్రదాయాల్లో కొన్ని అతిప్రాచిన కాలపు వాస్తవ సంఘటనల తాలూకు జ్ఞాపకాలు పొందుపర్చబడ్డాయి. అందువల్ల మన పురాణాల్లో, ఋగ్వేదంలో ఆనాటి వ్యావసాయిక సమాజాల పుట్టుక గురించి కొన్ని సూచనలు కనిపిస్తాయి.
ఋగ్వేదంలో అగ్నిదేవుని ఉద్దేశ్యించి చెప్పిన రౌద్రబ్రాహ్మణం అనే సంకలనంలో, రుద్రుడు వేసిన బాణం దెబ్బకి, ప్రజాపతి శుక్లం నేలబడటం వల్ల, సృష్ఠి జరిగిందని చెప్పబడింది. ప్రపంచ సాహిత్యంలో బీజం భూమిపై పడటంవల్ల కొత్త జీవం పుడుతుందనే అవగాహన మొట్టమొదటగా ఇక్కడే కనిపిస్తుంది. ఇది వ్యావసాయిక జీవనవిధానాన్ని సూచిస్తుంది. ఆ సంఘటనలో ముఖ్యపాత్ర, అగ్నికి పర్యాయమైన రుద్రునిది. తరువాతి కాలంలో, ఋగ్వేదంలోని రుద్ర-అగ్ని, పురాణాల్లోని శివుడికి ప్రతిరూపంగా కనిపిస్తాడు. పాడిపంటలు సంతానాభివృద్ధి కారకులైన హిందూ దేవుళ్లూ, దేవతలూ ఎందరున్నా వారిలో అగ్రతాంబూలం పశుపతి, వాస్తోత్పతి అయిన శివుడిది. రౌద్రబ్రాహ్మణం కూడా అగ్నిని, ‘వాస్తోస్పతి’గా (వాస్తుపురుషుడు) సంభోధిస్తుంది. ఈ సంఘటన మొట్టమొదటి వ్యావసాయిక సమాజ నేపధ్యాన్ని సూచిస్తుంది. మేరువు మరోపేరు వసుస్థలి అని ముందు వివరించాం.  
గ్రీక్ దేవుడు ‘డైయొనిసస్‌’ను శివుడికి ప్రతిరూపంగా భావించడం కూడా ముందు ప్రస్తావించాం. డైయొనిసస్‌ వ్యావసాయిక పశుపాలక సమాజాల దైవం. మెగస్తనీస్ ఇండికలో డైయొనిసస్‌ చంద్రగుప్తునికి 6040 సంవత్సరాల ముందు ఇండియాలో అడుగుపెట్టాడనే స్థానికుల సమాచారాన్ని రాసాడు. అంటే క్రీపూ. 6363లో మొట్టమొదటి వ్యావసాయిక సమాజాలు, భారత ఉపఖండంలో ఆవిర్భవించాయని పరోక్షంగా చెప్పడమే. కనుక రౌద్రబ్రాహ్మణంలోని  గాథ క్రీపూ. 7వ సహస్రాబ్ది మధ్యకాలంలో మెహర్‌ఘఢ్ ప్రాంతంలో మొదలైన వ్యావసాయిక సమాజాల నేపధ్యానికి చెంది వుండవచ్చు. అంటే మన సంప్రదాయక వాజ్ఞ్మయంలోని వాస్తవికని పురాతత్వ గవేషణలు, గ్రీకు చారిత్రకాధారాల ద్వారా మరో కోణంలో చూడవచ్చు.

 క్రీపూ. 5000 నాటికి మెహర్‌ఘఢ్ సుమారు 240 హెక్టేర్ల వైశాల్యంగల పట్టణంగా కనిపిస్తుంది. వాణిజ్యం విస్తరించింది. ఉత్తర ఆఫ్ఘనిస్తాన్ నుండి ఇంద్రనీలం, మక్రాన్ తీరపు గవ్వలు, రాజస్తాన్ నుండి రాగి, హర్యానా నుండి తగరం, వింధ్య పర్వత ప్రాంతం నుండి తెల్లని చాల్కడనీ, గుజరాత్ నుండి సున్నపురాయి అక్కడి వస్తు సముదాయాల్లో కనిపించాయి. అంటే అనాటి మెహర్‌ఘఢ్ వాసులు వెయ్యి కిలోమీటర్ల కంటే దూరపు ప్రాంతాలనుంచి ముడి పదార్థాల కొనుగోలు చేసారు. ఆయా ప్రాంతాల్లో వేట, ఆహారసేకరణపై జీవించే పాతరాతియుగపు సంస్కృతులతో సంబంధాలు నెరపారు.
మెహర్‌ఘఢ్ నేపధ్యానికి చెందిన మరికొన్ని స్థావరాలు క్రీపూ. 5వ సహస్రాబ్దిలో  మొట్టమొదటగా వాయవ్య ఉపఖండంలో కనిపిస్తాయి (పటం). ఈ స్థావరాల్లో ఒకటి రెండు తప్ప మిగిలినవన్నీ సముద్రమట్టానికి 500 అడుగులకన్నా ఎత్తున ఉన్నాయి. హరప్పా నాగరికత నదీ మైదానాలకి చెందినది. మెహర్‌ఘఢ్‌లో ఆరంభమైన ఆ శైశవ నాగరికత కొండదిగి మైదానాలకి రావడానికి మరో వెయ్యి సంవత్సరాలు పట్టింది. అందుకు దోహదం చేసిన పరిస్థితులు పరిశీలిద్దాం.

ఆర్యులు – క్రీపూ. 4500
 ఇండో యూరోపియన్ భాషలు మాట్లాడే జనజాతులనే ‘ఆర్యులు’ అని సంబోధించడం ఒక ఆనవాయితీగా వస్తుంది. అయితే ఇండోయూరోపియన్ భాషలు మాట్లాడే ప్రజలు ప్రపంచమంతా విస్తరించి కనిపిస్తారు. కానీ ‘ఆర్య’ పదం భారత ఉపఖండం, జొరాస్ట్రియన్ సంస్కృతి విస్తరించిన ఇరాన్ పీఠభూమి ప్రాంతాలకు మాత్రమే పరిమితమై ఉంది. కనుక ఆర్య శబ్దాన్ని భాషాపరమైన పదంగా కాక ఒక సంస్కృతిని సూచించేదిగా భావిస్తే, ఆర్యసంస్కృతి మూలాలను భారత ఉపఖండం పరిసరాల్లో వెదకవచ్చు.
జార్జియా యూనివర్సిటీ పురాతన వాతావరణ శాఖ శాస్త్రజ్ఞులు, క్రీపూ 4500 ప్రాంతంలో భూమి ఉత్తరార్థగోళంలో రెండుమూడు శతాబ్దాల కాలం సాగిన వాతావరణ పరిణామదశకి ‘అట్లాంటికం’ అని పేరుపెట్టారు. ఆ కాలంలో కర్కాటకరేఖకి కాస్త పైన (250N) నదీతీరాల్లో అనేకచోట్ల ఒక్కసారిగా వ్యావసాయక సమాజాలు ఆవిర్భవించాయి. ఈజిప్టులో నైల్ నది, మధ్య ఆసియాలో యూఫ్రేటస్, చైనాలో యెల్లోరివర్, అమెరికాలో దిగువ మిస్సిసిపీ నదుల వద్ద వ్యావసాయక సమాజాలు ఏర్పడ్డాయి.  
ఆ సమాజాల పుట్టుకకి కారణం 3 రకాల జీవనాధార వ్యవస్థల కలయిక.
1. నదీ, సముద్ర తీరాల్లో చేపలవేట
2. కొండ దిగువ మైదానాల్లో పశువుల పెంపకం
3. ఎగువ ప్రాంతాల్లో చిన్న వాగువంకలపై అధారపడిన సేద్యం
అట్లాంటికం దశలో గాలిలో తేమ, వర్షపాతం తగ్గి, వాతావరణం చల్లబడి పోయింది. కొండల్లో ఊరే జలలు ఎండిపోయాయి. సేద్యం, పశుపాలనలపై ఆధారపడ్డ జాతులు, నీటికొరకు నదీ తీరాలకి దిగిరాక తప్పలేదు.
మూడు జీవనవిధానాలు, మూడు సాంకేతిక వ్యవస్థలు ఒకచోట చేరాయి. కొత్త వనరులు లభ్యమయ్యాయి. అప్పటికే నీటిపై కట్టలు, కాలువలూ నిర్మించి చేపల, గవ్వల పెంపకం చేసే గంగపుత్రులు, రైతుకి సాగునీటి పరిజ్ఞానం కలిగిస్తే, పశుపాలకులు, కాడికి ఎద్దులూ, పశువుల ఎరువు సమకూర్చారు. పడవలూ, ఎడ్లబండ్లూ దూరాలు తగ్గించాయి. జనాభా పెరిగింది. వనరుల స్థానిక పంపిణీ వ్యవస్థ అంకురించింది. ఆయా ప్రాంతాల్లో ప్రత్యేకమైన గ్రామీణ సమాజాలు రూపుదిద్దుకోసాగాయి.
భారత ఉపఖండంలో సింధూ, సరస్వతీ మైదానాల్లో వచ్చిన ఈ పరిణామాల్లో ఆర్యుల గ్రామీణ వ్యవస్థ మూలాలు కనిపిస్తాయి.
మెహర్‌ఘఢ్ సంస్కృతిలోని వసువు ఈ నవీన గ్రామీణ సంస్కృతిలో వైశ్యుడయ్యాడు. వసు’, ‘విశ్ పదాల నిరుక్తార్థం ‘సంపద’. ఈ నూతన ఆర్థిక వ్యవస్థలో సేద్యం చేసిన రైతు మిగులు సంపదకి అధిపతి అయ్యాడు.
‘అర్’ అంటే నాగలి. ఏరియా, ఎకరం, ఆగ్రేరియన్, ఏరబుల్ వంటి వ్యావసాయక నేపధ్యానికి చెందిన పదాలకు మూలం ‘అర్’ శబ్దమే! ఆ ‘అరక’ పట్టిన రైతు ఆర్యుడయ్యాడు. ఆర్య పదానికి అధిపతి అనే అర్థం సంతరించుకొంది.
వైశ్యుడు, విశ్పతి, గృహపతి అయ్యాడు. అతడి సంపదను కాపాడుకొనేందుకు అతడికి మరో రెండు వృత్తులపై ఆధారపడక తప్పలేదు. సంపదను ప్రకృతి వైపరీత్యాలనుండీ, దైవ ఘటనలనుండీ కాపాడే బ్రాహ్మణుడు, చుట్టుపక్కల వారి ఆశ, అసూయలనుండి కాపాడే క్షత్రియులకు, ఆర్యుల సమాజంలో ప్రముఖ స్థానం కల్పించాడు. చేతవచ్చిన సాయంచేస్తూ గృహపతి దయపై ఆధారపడ్డ సేవకుడు శూద్రుడయ్యాడు. ఋగ్వేదంలోని పురుషసూక్తంలో కనిపించే వర్ణవ్యవస్థకి బీజం పడింది.   
ప్రాధమికంగా ఋగ్వేదంలోని ఆర్యుల సమాజం గ్రామీణ యాజమాన్య వ్యవస్థని ప్రతిబింబిస్తుంది. గోవు లావాదేవీలకు కరెన్సీగా పనిచేసింది. అంతేగాక ముఖ్య చరాస్తియైన గోవు, సంపదకి సమానార్థకం అయింది. అందువల్ల ఋగ్వేదపు ఆర్యులది పశువులు కాచుకునే సంచార జీవనసరళి అనే అభిప్రాయాన్ని, ఒక శతాబ్దికి పైగా పాఠ్యపుస్తకాల్లో పెంచి పోషించడం జరిగింది. తరచి చూస్తే, ఋగ్వేదంలో గోసంపద, పశువుల దొంగల మందపోట్లు, ప్రకృతి వైపరీత్యాలవల్ల దిక్కు తోచని ప్రార్థనలే కాదు; నౌకా వాణిజ్యానికి, రాచరికాలకీ, రాజకీయ కుట్రలకీ, కోటలకీ, నగర జీవనానికీ సంబంధించిన ఇతివృత్తాలు అనేకం కనిపిస్తాయి.
క్రీపూ. 4500 ప్రాంతంలో నదీ మైదానాల్లోకి గ్రామీణ సమాజాల రాకతో, సింధు సరస్వతి లోయల్లో తొలి కాంశ్యయుగ నాగరికతకి పునాది పడింది. ఋగ్వేదంలోని సంఘటనలనూ, ఇతివృత్తాలనూ హరప్పా సంస్కృతి నేపధ్యంలో రాతపరమైన ఆధారాలతో నిరూపించలేము. కానీ మన ఇతిహాస పురాణ సంప్రదాయంలోని రాజుల వంశావళుల కాలనిర్ణయాన్ని బట్టి, వేదాల్లోని వృత్తాంతాలే ఆధారంగా, కొంతవరకూ ఆ నాగరికత బాల్యదశలో, అంటే క్రీపూ. 3000కి ముందు వచ్చిన పరిణామాలని అంచనా వేయవచ్చు.

దేవీతమా నదీతమా సరస్వతీ
సత్లూజ్, యమునా నదుల కలయిక వల్ల ఏర్పడిన ఒకానొక మహానది, హరప్పా నాగరికతకి కేంద్రంగా ఉండిందని చెప్పడానికి అనేక శాస్త్రీయ ప్రమాణాలు ఉన్నాయి. నేడు హర్యానా, రాజస్తాన్, పాకిస్తాన్‌లోని చోలిస్తాన్ ప్రదేశాల్లో ‘గగ్ఘర్’, ‘హక్రా’ అనే పేర్లతో పిలువబడే వర్షాధారపు నది, ఒకప్పుడు జీవనదిగా హిమాలయాల నుంచి అరేబియా సముద్రం వరకూ ప్రవహించిందనీ, దానినే వేదాల్లో, పురాణాల్లో సరస్వతి అని సంబోధించారనీ శాస్త్రజ్ఞుల అభిప్రాయం. సత్లూజ్, యమునల ఎగువ నీరు, ఈ నది ద్వారా పాకిస్తాన్‌లోని చోలిస్తాన్ ఎడారి ప్రవేశించి, సింధునదికి సమాంతరంగా ప్రవహించి, నేటికీ ఆ నది దిగువ పాయగా మిగిలి ఉన్న ‘నారా’ నదిగా కచ్ వద్ద సముద్రంలో కలిసింది. రిమోట్ సెన్సింగ్ ఉపగ్రహ చిత్రాలు, భూగర్భజలాల విశ్లేషణల ద్వారా పురాయుగంలో ఆ నది ప్రవహించిన మార్గాన్ని కొంతవరకూ ఊహించవచ్చు (పటం). ఇండియా, పాకిస్తాన్ దేశాల పురాతత్వ శాస్త్రజ్ఞులు ఆ నదీమార్గంలో వెలుగులోకి తెచ్చిన వెయ్యికి పైగా హరప్పా నాగరికతకి చెందిన గ్రామీణ, పట్టణ ఆవాసాలు ఆ మహానది దిశని నిర్ద్వంద్వంగా నిరూపిస్తాయి.   
సంప్రదాయక వాజ్ఞ్మయంలో ఆ నదికి ఉన్న ప్రాముఖ్యం మరో నదికి లేదు. ఋగ్వేదం, ‘దేవీతమా! నదీతమా! సరస్వతీ!’ అంటూ ఆ నదినే కీర్తించింది. పురాణాలు, ఒకప్పటి ఆ మహానది భూగర్భంలో కలిసి అదృశ్యమైందని చెబుతాయి. క్రీపూ. 3వ సహస్రాబ్ది చివరి ప్రాంతంలో సత్లూజ్ నది తన ప్రవాహదిశ మార్చుకొని పశ్చిమంగా పయనించి సింధూనదిలో కలిసింది. యమున ప్రవాహం కూడా సరస్వతికి ఉపనది అయిన దృషద్వతి (నేటి చౌతాంగ్) నుండి వేరుపడి తూర్పుగా సాగి గంగ ఉపనది అయింది. దానితో సరస్వతీ పరివాహక క్షేత్రంలో ఏర్పడ్డ క్షామం వల్ల ఆ ప్రాంతంలోని జనావాసాలకి కోలుకోలేని దెబ్బ తగిలింది. మనకి ప్రస్తుతమైన హరప్పా నాగరికతా క్షేత్రపు భౌగోళిక పరిస్థితులు తెలుసుకోవాలంటే, ఆనాటి నదీ పరివాహక మార్గాలు, కాలానుగుణంగా వాటిలో వచ్చిన మార్పులూ కొంత ఆకళింపు చేసుకోవడం అవసరం.

ముగింపు
వేద వాజ్ఞ్మయంలో మరో ప్రాముఖ్యత కల్గిన నది, ‘సరయూ నది. నేడు గంగ ఉపనదిగా ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో కనిపించే గోగ్రా/సర్జూ నదికి మరోపేరు సరయు. పురాణ వంశావళుల్లోని చరిత్ర హరప్పాయుగానికి చెందివుంటే, సరయూనది ఉనికి గంగామైదానంలో ఉండేందుకు వీలులేదు. క్రీపూ. 1000కి ముందు గంగామైదానానికి నాగరికత విస్తరించలేదు.
మన వంశానుక్రమణికల కాలనిర్ణయాన్నిబట్టి పరిణత హరప్పాయుగాన్ని, పురాణాల్లోని త్రేతాయుగానికి సరితూచాం. త్రేతాయుగంలో ఇక్ష్వాకు వంశపు రాజులు చక్రవర్తులుగా కనిపిస్తారు. హరప్పా నాగరికత పుట్టుకని అర్థం చేసుకొనేందుకు, సరయూ తీరంలోని ఇక్ష్వాకుల ముఖ్యపట్టణమైన, ‘అయోధ్యని గుర్తించక తప్పదు. మన వాజ్ఞ్మయంలో అందుకు సంబంధించిన ఆధారాలు, వచ్చే సంచికలో పరిశీలిద్దాం.
*